Człowiek który zbłądził

Sty 28, 2015   //   by Bartosz Józwiak   //   Aktualności  //  Brak komentarzy

Adam Krzyżanowski – twórca krakowskiej szkoły ekonomicznej.
Styczeń to szczególny dzień w przypadku Profesora Krzyżanowskiego. To bowiem miesiąc, w którym ten wybitny uczony się urodził, ale i w którym przyszło mu umrzeć. Dlatego warto sobie przypomnieć jego postać, gdyż mimo, iż nie był związany bezpośrednio z obozem narodowy czy jakimś politycznym ugrupowaniem wolnościowym, to jednak stworzył ekonomiczną szkołę antyetatystyczną i prorynkową, której kontynuatorem był m.in. Adam Heydel, do którego oba wspomniane środowiska się odwołują oraz z powodu jego wpływu na politykę gospodarczą II RP.
Adam Alojzy Krzyżanowski urodził się 19 stycznia 1873 w Krakowie, jako syn Stanisława Andrzeja (księgarza) i Marii von Heugel. Nauki pobierał w Gimnazjum Św. Anny w Krakowie, by następnie, w latach 1889 0 1894 studiować prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim (m.in. pod kierunkiem takich wybitnych postaci jak Bolesław Ulanowski, Włodzimierz Czerkawski czy Fryderyk Zoll). Po obronie doktoratu z dziedziny prawa na UJ, dalej kształcił się na uniwersytetach w Berlinie i Lipsku (1894–1895). Pierwszą pracę podjął w Prokuratorii Skarbu w Krakowie, by od 1895 prowadzić wykłady z ekonomii na Kursach im. A. Baranieckiego w Krakowie oraz w krakowskiej Akademii Handlowej. W 1896 należał do grona założycieli Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa oraz działał w Krajowym Towarzystwie Rolniczym. W 1908 roku habilitował się na podstawie rozprawy „Teoria Malthusa ze szczególnym uwzględnieniem jej stosunku do prawa zmniejszającego się przychodu z ziemi” i został docentem w Katedrze Ekonomii Politycznej i Skarbowości UJ, gdzie prowadził wykłady z podstaw ekonomii i demografii. W 1912 roku został profesorem nadzwyczajnym i objął kierownictwo wspomnianej wyżej katedry. Profesorem zwyczajnym został w 1916 r.. w latach 1930/1931 pełnił funkcję dziekana Wydziału Prawa, a w latach 1933–1938 prorektor UJ. Od 1920 roku był członkiem-korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności (od 1927 członkiem czynnym), gdzie pełnił szereg funkcji m.in. był sekretarzem (1920–1938), przewodniczącym Komitetu Wydawnictw Ekonomicznych (1929–1937), członkiem Rady i komitetu wydawniczego Wydawnictw Instytutu Ekonomicznego PAU (1934–1945), wicedyrektorem Wydziału II (1947–1952), przewodniczącym Komisji Prawniczej (1948–1952), delegatem ds. Fundacji Kórnickiej. Należał Także do Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego czy Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie. W 1931 r. uczestniczył w Międzynarodowym Kongresie Demograficznym w Rzymie w 1931.
Zainteresowania naukowe Profesora Krzyżanowskiego obejmowały metodologię ekonomii, finanse, ekonomikę rolnictwa, historię powszechną gospodarczą, etykę i demografię. Wykazywał współzależność finansów prywatnych i publicznych. W latach 30-tych XX w., zgłosił program finansowy walki ze zubożeniem ludności. Przedstawił także własną klasyfikację pieniądza, badał zagadnienia kredytu oraz omówił rozwój i kategoryzacje wojen na przestrzeni dziejów, ukazując ich postępującą racjonalizację (na tle racjonalizacji innych działań ludzkich). Współpracował z pismem „Przegląd Współczesny”. Do grona studentów Krzyżanowskiego należeli m.in. Edward Strasburger, Adam Vetulani, Kazimierz Studentowicz oraz w szczególności Adam Heudel i Edward Taylor. A więc, nie będąc zwolennikiem czy to obozy narodowego czy tez wolnościowego (wtedy w zasadzie rachitycznego), wykształcił on 2 z 3 (pamiętać trzeba jeszcze o Romanie Rybarskim) najważniejszych ekonomistów wolnorynkowych endecji, z których jeden (Adam Heydel) kontynuował i twórczo rozwinął myśl szkoły Karkowskiej uzupełniając ja o elementy zaczerpnięte ze szkoły austriackiej (Ludwiga von Misesa), a drugi (Edward Taylor) stworzył antyetatystyczną, tzw. poznańską szkołę ekonomii. Nie wszyscy uczniowie Profesora Krzyżanowskiego przynieśli jednak chlubę. Był wśród nich bowiem i Oskar Lange.
W okresie międzywojennym Adam Krzyżanowski był aktywnym uczestnikiem życia publicznego. Już w okresie zaborów wspierał tworzenie spółdzielni rolniczych w Galicji, ale dopiero w niepodległej Polsce rozwinął swoją działalność około polityczną. Związał się ze sferami rządzącego obozu piłsudczykowskiego, a następnie sanacyjnego. Pełnił funkcję prezesa Komisji Podatków Ministerstwa Skarbu, w 1927 r. uczestniczył w negocjacjach finansowych w Nowym Jorku, dzięki którym rząd polski uzyskał pożyczkę amerykańską, która pozwoliła ustabilizować sytuację polskiego złotego. W 1928 r. z ramienia BBWR został posłem na Sejm. Uczciwie jednak, w ramach protestu przeciwko uwięzieniu posłów opozycyjnych, zrezygnował w 1931 r. z mandatu polskiego oraz członkostwa w BBWR. W 1936 r. został odznaczony m.in. Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta.
W trakcie II Wojny Światowej Profesor Krzyżanowski prowadził wykłady i seminaria w ramach tajnego nauczania uniwersyteckiego. Zdecydowanie pogubił się zaś w okresie powojennym, próbując z jednej strony kontynuować działalność naukową, ale z drugiej wdając się we flirt z komunistami (m.in. brał udział w rozmowach w Moskwie w czerwcu 1945 r. i powołaniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, był członkiem Krajowej Rady Narodowej oraz z ramienia SD posłem na Sejm Ustawodawczy w latach 1947–1949. Ta karta, choć oczywiście smutna, ale wynikająca z dość niejednoznacznych poglądów politycznych tego naukowca, jakkolwiek zostawia rysę na jego postaci i to poważną, to jednak nie przekreśla jego dorobku naukowego oraz wkładu w wykreowania uczniów, którzy stali się wybitnymi narodowymi, prorynkowymi ekonomistami, a także, jak Adam Heydel, niezłomnymi patriotami (zginął w Oświęcimiu). Po wojnie kontynuował także pracę naukową i kierował Katedrą Ekonomii Politycznej, by w 1949 r. przejść na emeryturę (w 1957 roku powrócił jeszcze na krótko do pracy na uczelni, jako pracownik naukowy Katedry Ekonomii Politycznej, definitywnie kończąc pracę na uniwersytecie w 1960 roku). W 1957 Uniwersytet Jagielloński nadał mu doktorat honoris causa.
Jego najważniejsze prace to m.in.: Rolnictwo wobec polityki handlowej (1901), Pieniądz (1911), Socjalizm a prawo natury (1911), Socjologia wojny (1918), Gospodarka wojenna (1919), Polityka i gospodarstwo (1931), Chrześcijańska moralność polityczna (1948) czy Raj doczesny komunistów (ukończone w 1952, wydane w 2006)
Adam Krzyżanowski zmarł 29 stycznia 1963 r. w Krakowie i został pochowany w rodzinnym grobowcu na krakowskim Cmentarzu Rakowieckim.
Adam Krzyżanowski

Comments are closed.